Bertsolaritzaren+historia

media type="custom" key="4962169" width="76" height="76" align="right"

Hegoak ebaki banizkio nerea izango zen ez zuen alde egingo.

Bainan, honela ez zen gehiago txoria izango

eta nik.....

txoria nuen maite.



** BERTSOLARITZA XIX. MENDEAN ** Euskal Herriko historian zehar bertsolaritza oso garrantzitsua izan da, eta garai honetan, ahozko literaturaren altxorra bilakatu zen. Oso garai gogorra izan zen XIX. mendea: gertakari mingarri ugari gertatzen ari ziren, eta bertsolariek bertsogintza hartu zuten beren oinazea adierazteko baliabidetzat. Foruen galera, guda, herrimina eta amodioa izan ziren garai honetako bertsogintzaren gai nagusiak. [|Bilintx] 1831ko apirilaren 30ean jaio zen Donostian. 1876ko urtarrilaren 20an, etxean zegoela, karlistek jaurtitako granada batek bizitza kendu zion betiko. Bilintxen gai nagusiak amodioa eta satira ziren. Espainiar poetengandik ere ikasi zuen, eta horregatik gaztelaniazko hitz asko erabili zituen, baina bere hizkera landua da. Neurriari dagokionez, batez ere zortziko txikia erabiltzen zuen, baina errima berriak ere ekarri zituen. BIDEOA: [|Bilintxen bizitza] [|Jose Maria Iparragirre] garaiko musika eta sentimenduen lekuko dugu. Poeta ibiltari honek Euskal Herriari dedikatu zion bere bertsogintza, bere ustez galtzear zegoen Euskal Herriari. Bere gaiak honakoak dira: borroka, herrimina, atzerrialdia, foruak... [|Pierre Topet Etxahun], [|Lore Jokoen] lehen ekitaldian hartu zuen parte, baina ez zuen saririk lortu. Bere poesiaren ezaugarriak tradiziozko poesigintzaren parekoak dira; beraz, alde horretatik ez zuen berrikuntzarik ekarri. Pierre Topet Etxahunek gai autobiografikoak eta bertsoak ladu zituen. [|Francisco Petrirena, //Xenpelar//], bertsolari nagusietako bat izan da. Ez zen gizon ikasia, baina bat-bateko bertsoak botatzen maisua zen. Batez ere bere bertso-paperengatik da ezaguna. Oso bertsolari ona eta ospetsua izan zen Euskal Herri osoan. Foruekin lotura handia izandako lehenengo bertsolari handia da. Bere gai nagusiak, guda, bertso didaktikoak, edo bertso satirikoak izan ziren. Xenpelarrek bertsolari eskola bat sortu zuen: erritmo eta errima aberatsekoa, molde berri eta bertso didaktikoetakoa, eta, oro har, jauzi handia egin zuen bertsolaritza tradizionaletik berri honetara.
 * Indalezio Bizkarrondo, //Bilintx// (1831-1876) **
 * Iparragirre (Urretxu, 1820-1881) **
 * Etxahun (1786-1862) **
 * Xenpelar (Errenteria, 1835-1869) **

Jean Baptiste Elizanburu (1828-1891)
Bere obrak sarrian saritu zituzten Lore Jokoetan. Poema apalak idazten zituen: oso sentikorrak eta hunkigarriak. Hala ere, denek umore kutsu bat zuten. Nahiz eta ez izan garaiko joera arrunta, [|Elizanbururen] lanek ez zuten politika-kutsurik. ** BERTSOLARITZA: BERPIZKUNDEA (1876-1935) ** Epe luzea da II. Karlistalditik bertsolaritza modernoa sortu artekoa, eta berpizkundea deitzen zaio. Epe honetan batez ere lau bertsolari nabarmentzen dira: Juan Jose Alkain //Udarregi, Pello Errota, Txirrita// eta //Urretxindorra//. Baina bestelako bertsolariak ere izan ziren, denak kalitate handikoak: Bernardo Otaño, Saiburu, Mattin de Senpere, Eusebio Eizmendi, //Txapel//.... [|Jose Elizegi] errotari txiki bat zen, diru gutxikoa eta ikasi gabea. Hala ere, umore handiko gizona izanik, jendeak asko estimatzen zuen, apala zelako. Nahiz eta Xenpelarrek edo Txirritak adina bertsopaper ez egin, bertsolaritza zuen lanbide. Bertsoak egiten zituen jendeak eskatuta, eta batez ere bikoteen arteko liskarrei buruz idazten zuen. // [|Txirrita] // 1860an jaio zen, Hernaniko Ereñozu auzoan, Latzezar baserrian. Ez zen herriz herri ibiltzen gaur egungo bertsolariak bezala; 15 edo 20 bat tokitan bakarrik aritzen zen, eta bakoitzean bost edo sei emanaldi egiten zituen. Bere garaiko kronista handia izan zen, betiere umore handikoa.
 * Jose Elizegi, //Pello Errota// (1840-1919) **
 * Jose Manuel Lujanbio, //Txirrita// (1860-1936) **

Kepa Enbeita, //Urretxindorra// (1878-1942)
[|Kepa Enbeita] Bizkaian jaiotako lehenengo bertsolari historikoa izan zen. Bizkaiko bertsolaritza ez da Gipuzkoakoa bezala hedatu, baina ezin da esan kopia denik. Izan ere, Urretxindorrak Txirrita garaitzerakoan hartu zuen ospeari esker, eskualde honek garrantzia handiagoa hartu zuen bertsolarien artean. Bertsolaritzarako zaletasuna familiatik zetorkion. Bere bizitza artistikoan bi epe bereiz ditzakegu: lehenengoan, herriko plazetan bat-bateko bertsoak botatzen aritu zen, eta bigarrenean, poeta bilakatu zen. Bere ekarpen nagusia bertsolarien eszenatokia aldatzea izan zen: tabernatik plazetara.

Ignacio Eizmendi, //Basarri// (1913-1999)
Gerra ondorenean, bertsolaritza galzorian zela, Uztapiderekin batera herriz herri ibili zen [|Basarri]. Bertsoak kantatzeaz gain, asko eta asko idatzita utzi ditu. Bertsolaritzako lehen teorikoa izan dela esan izan da, bertsolaritza antzokietara sartu zuena, bertsolaritza duindu zuena eta bertso-moldeak beste tankera batez eman zituena. Xalbador eta Uztapide bertsolariak [|Uztapide] 1936ko gerra aurreko urte aberatsetako protagonistetariko bat izan zen. Gerraz geroztik, Basarri eta Lasarterekin batera bertsolaritza bizirik mantentzea lortu zuen. Plazarik plaza ibili zen, eta liburuak ere idatzi zituen, prosa herrikoi eta berezi batean: //Noizbait// (1964), //Lengo egunak gogoan// (1975), //Sasoia joan da gero// (1976). Euskadiko [|Bertsolari Txapelketa Nagusia] hiru aldiz irabazi zuen; 1962an estreinakoz, 1965ean eta 1967an.
 * Manuel Olaizola, //Uztapide// (1909-1983) **